Всего на сайте:
282 тыс. 988 статей

Главная | Химия

Эквиваленттер заңы  Просмотрен 17335

Дальтон элементтер бірмен-бірі қосылысқанда қандай салмақ мөлшеріне қосылысады деген мәселені зерттеу үстінде 1803 жылы химияға эквивалент (ол кезде қосылғыштың салмақ) деген ұғым енгізді.

Элементтің химиялық эквиваленті немесе эквиваленттік факторы дегеніміз 1 моль атом сутекпен қосылыса алатын немесе химиялық реакция кезінде соның орнын баса алатын салмақ мөлшері.

Эквиваленттік масса дегеніміз заттың бір ғана эквивалентінің массасы, өлшемі г/моль.

Химияға эквивалент түсінігінен кейін эквивалент заңы енді.

Анықтамасы:

«Элементтер және қосылыстар бірімен-бірі химиялық эквиваленттеріне пропорционал салмақ мөлшерінде реакцияланады». Эквивалент заңының математикалық өрнегін қорытып шығару үшін, заттың эквивалент мөлшері деген ұғымға тоқталалық. Эквивалент зат мөлшері дегеніміз – берілген заттың, мәселен В затының, массасының (m) оның эквиваленттік молярлы массасына Э) қатынасы:

 

.

Эквиваленттік көлем дегеніміз 1 эквивалент заттың берілген жағдайдағы алып тұрған көлемі, өлшемі л/моль.

Газ күйіндегі заттардың эквиваленттік көлемін VЭ табу үшін бір атомды молекуладан тұратын кез келген газдың мольдік көлемінде 1 моль атом, ал екі атомды молекуладан тұратн газда – 2 моль атом болады деген ұғымды пайдаланамыз. Мысалы, 22,4 л Н2, қалыпты жағдайда 2 моль атом сутек ұстайды. Біз сутектің эквиваленті 1 моль екенін білеміз, яғни 22,4 л Н2-де 2 эквивалент сутек болады. Сонды сутек газының эквиваленттік көлемі:

 

 

Сол сияқты оттек газының эквиваленттік көлемі:

 

 

Эквивалент заңы бойынша А+В=С+D реакциясында мынадай арақатынас орындалады:

 

 

яғни заттың әрекеттесуі және түзілуі сан жағынан заттардың эквивалентті мөлшеріне тең. Олай болса әрекеттесуші Д және В заттары үшін:

 

п э (A) = п э (В).

 

Жоғарыдағы өрнекті қолданып эквивалент заңының математикалық өрнегін ала аламыз:

 

.

Элементтердің эквиваленттік массалары теория жүзінде мына формула бойынша анықталады: мұндағы МЭ – элементтердің эквиваленттік массасы, г/моль, А – элемент атомдарының мольдік массасы, В – қосылыстағы элементтің валенттілігі. Бұл формуладан валенттілігі ауыспалы элементтердің эквиваленттік массаларының әр түрлі болатынын көреміз.

Күрделі заттың эквиваленті дегеніміз – басқа заттың эквивалентімен қалдықсыз реакцияласатын салмақ мөлшері.

Күрделі заттардың теория жүзіндегі эквивалентік массасын есептеу үшін мынадай формулалар қолданамыз:

 

 

Мұнда, n(Н+) қышқылдың негіздігінің саны, негіздің қышқылдық саны, n(Ме+n) – қосылыстағы металл ионының саны – металдың валенттілігі, n(Э) оксидтегі элемент атомының саны, В(Э) – элементінің валенттілігі.

Валенттігі ауыспалы элементтер сияқты күрделі заттардың эквиваленттері де қатысатын

1 мысал. Қалыпты жағдайда 1 л оттектің массасы 1,429 г, оның 1 молінің көлемін табу керек.

Шешуі:

Оттектің зат мөлшерін табамыз:

 

 

Авогадро заңына сүйеніп:

 

 

7 мысал. Газдың ауа арқылы берілген салыстырмалы тығыздығы 1,517.

Газдың 11 г массасындағы зат мөлшерін табу керек.

Шешуі:

Газдың молярлық массасын табамыз:

 

Х газының зат мөлшерін есептейміз:

 

 

Заттың молярлық массасы (M) зат массасының тиісті мөлшері қатынасына тең шама болып табылады. Молярлық масса граммен алынған моль ретінде г/моль көрсетіледі:

 

мұнда m – граммен алынған масса; n – мольмен алынған зат мөлшері. Мысалы,

 

Лекция

АТОМ ҚҰРЫЛЫСЫ ЖӘНЕ ПЕРИОДТЫҚ ЗАҢ

Атомның электрондық құрылысына байланысты сұрақтарды шешу үшін атомдағы электронның тұрақты жағдайы белгілі кванттық сандармен сипатталатынын есте сақтау керек.Ядроның айналасында электрондар орналасқан кеңістікті атомдық орбиталь деп атайды. Атомдық орбиталь төрт кванттық санмен сипатталады: n – басты, – орбитальдық, me – магниттік және ms –спиналық. Басты кванттық сан электрондардың орналасқан энергетикалық деңгейін, орбитальдық кванттық сан электрондардың орналасқан деңгейшесін және электрондық бұлттардың кескінін магниттік кванттық сан электрондық бұлттардың кеңістікте орналасуын, спиналық кванттық сан электрондардың кванттық ұяшықта орналасу бағытын көрсетеді.

Басты кванттық санның мәндері бүтін сандар болады және әріптермен белгіленеді.

N = 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 … 00;

KLMNOPQ.

 

Орбитальдың кванттық сан =п-1 формуласымен анықталады, оның мәндері 0, 1, 2 және 3 тең болғанда олар әріптермен белгіленіп s-, p-, d-, f- орбиталь деп атайды. Атом құрылысын графикалық түрде жазғанда әр орбиталь квадрат түрінде белгіленеді.

s- орбитальда бір кванттық ұяшық ;

p- орбитальды үш кванттық ұяшық ;

d- орбитальда бес кванттық ұяшық ;

f- орбитальды жеті кванттық ұяшық бар.

Паули принципі бойынша атомда төрт кванттық саны бірдей болатын екі электрон кездеспейді, яғни әр кванттың ұяшыққа қарама-қарсы арқасымен тек екі электрон ↑↓ орналаса алады. Электрон стерлка түрінде көрсетіледі.

Электрондардың кванттық ұяшықтарға орналасу реті Гунда ережесімен анықталады. Бұл ереже бойынша электрондар кванттық ұяшықтарға спиналық кванттық сандардың мәндерінің қосындысы максималды, болатындай болып орналасады, яғни мүмкін болса электрондар әр қайсысы жеке ұяшықтарға орналасады, мүмкіндік болмаған жағдайда жұптасады.

2-кесте

Кванттық сандардың мәні және кванттық деңгейлердегі

және деңгейшелердегі электрондардың максимальды саны

 

Квантық Магниттік кванттық сан, me Кванттық жағдайдың орбитальдық саны Электрон-дардың максимальды саны     
деңгей деңгейше       
белгіленуі басты кванттық сан орбитальдық кванттық сан белгіленуі деңгейшелері деңгейдегі деңгейшелері деңгейдегі
К        
L        
    Р -1; 0; +1    
М        
    Р -1; 0; +1    
      -2; -1; 0; +1; +2    
         
N Р -1; 0; +1    
      -2; -1; 0; +1; +2    
      -3; -2; -1; 0; +1; +2; +3    

 

Көп электронды атомдардың электрондары атомдық орбитальдарға атом энергиясы ең аз болатындай болып орналасады. Сондықтан электрондар атомдық орбитальдарға атом энергияларының өсу ретімен орналасады. Энергияның өзгеруі басты және орбитальдық кванттық сандардың мәндеріне байланысты. Энергетикалық деңгей мен деңгейшелерге электрондардың басты (n) және орбитальдық () кванттық

сандардың мәніне байланысты ретімен орналасуы Клечковскийдің бірінші және екінші ережесімен анықталады.

Бірінші ережесі бойынша n+ℓ – қосындысы тең болмаса қосындысының өсу ретімен, екінші ережесі бойынша қосындысы тең болса басты кванттық санның өсу ретімен орналасады.

Соңғы валенттік электроны бірдей энергетикалық деңгейшеге орналасқан элемент атомдарын электронды ұластар дейді, олар периодтық жүйеде бір топшада орналасады. Мысалы ... 3s2 5, ... 4s2 5 -электронды ұяластар – периодық жүйенің жетінші тобының негізгі топшасында орналасқан, ал ... 3d54s2 – бұл алдыңғы электрондық формулаға ұқсас емес. Бұл элемент атомы жетінші топтың қосымша топшасында орналасқан.

Элемент атомдағы электрондардың санының өзгеруі нәтижесінде сол элементтің оң немесе теріс зарядталған иондары түзіледі. Бейтарап атомнан электрон үзіп алуға жұмсалатын энергияны ионизациялау энергиясы (ионизациялау потенциалы) дейді. Ионизациялау энергиясын J – әрпімен белгілейді, өлшемі электронвольт (эВ). Энергия жұмсау арқылы атомнан бір электрон үзілсе +1, екі электрон үзілсе +2, т.с. зарядты ионға айналады. Оң зарядты ионның радиусы бейтарап атомның радиусынан кіші. Ядросының заряды неғұрлым үлкен, ал атом және ион радиусы неғұрлым кіші болса, оның ионизациялау энергиясы үлкен болады.

Бейтарап атом электрон қосып алуға жұмсалатын энергияны электрон тартқыштық энергия дейді, F – әрпімен белгіленеді, өлшемі эВ. Бейтарап атом электрон қосып алғанда теріс зарядты ионға айналады, бір электрон қосып алса – 1, екі электрон қосып алса – 2, үш электрон қосып алса – 3 т.с. Теріс зарядты ионның радиусы бейтарап атомының радиусынан үлкен.

Алюминий атомы үш электронын беріп +3 тотығу дәрежесіндегі ионға айналады, оның электрондық формуласы:

 

Аl3+ 1s2 2s2 2р6 .

 

Алюминий ионында 10 электрон бар.

Хлор атомы бір электрон қоспа алып – 1 тотығу дәрежесіндегі ионға айналады, оның электрондық формуласы:

 

Сl- 1s2 2s2 2р6 3s2 3р6 .

 

Хлор ионында 18 электрон бар.

1 мысал. Реттік нөмірі № 16 және № 22 элемент атомдарының электрондық және электронографикалық формуласын жазыңыз.

Шешуі:

Электрондық формула электрондардың энергетикалық деңгей және деңгейшелерге (атомдық орбитальдарға) бөлініп орналасуын көрсетеді. Электрондық конфигурация nℓx – тобы символымен белгіленеді. Мұндағы:

n – басты кванттық сан;

– орбитальдық кванттық сан (бұл әріптің oрнына белгілері көрсетіледі);

d – орбитальда орналасқан электрондардың санын көрсетеді. Электрондарды энергетикалық деңгей және деңгейшелерге орна ластырғанда электрондар энергияныең аз керек ететініне, яғни n+ℓ-дің қосындысы кішісіне (Клечковский ережесі) орналасатынын ескеру керек. Осыған байланысты энергетикалық деңгей мен деңгейшелерге орналасуының кезектік реті төмендегідей болады:

 

 

 

Атомдағы электрондардың саны элементтің Д.И.Менделеевтің периодтық жүйесіндегі реттік нөміріне тең болғандықтан №16 элемент атомында 16 электрон, № 22 элемент атомында 22 электрон бар, олардың электрондық формулалары төмендегідей болады:

 

Электронографикалық формула арқылы атомдағы электрондардың кванттық ұяшықтарға орналасуын көрсетеді. Ұяшықтар төртбұрыш, ал электрондар стрелка ретінде бегітілінеді. Әр ұяшыққа қарама-қарсы арқасымен орналасқан тек екі электрон орналаса алады:

 
 

 

 


Әр деңгейдің ұяшықтары (орбитальдары) ең алдымен бір бағытта орналасқан бір-бір электрондармен толтырылады, ұяшықтар бір-бір электронмен толғаннан кейін екінші электрондар қарама-қарсы арқасымен орналасады (Гунда ережесі):

 

      s     
n=1 ­¯   р    
n=2 ­¯ ­¯ ­¯ ­¯   d
n=3 ­¯ ­¯ ­ ­   

 

    s     
n=1 ­¯   р    
n=2 ­¯ ­¯ ­¯ ­¯   d
n=3 ­¯ ­¯ ­¯ ­¯ ­ ­
n=4 ­¯      
        

2 мысал.Мышьяк, селен және бром қандай төменгі және жоғарғы тотығу дәрежелерін көрсетеді? Осы тотығу дәрежесіне сәйкес келетін қосылыстарының формуласын жазыңыз.

Шешуі:

Элементтің ең жоғарғы тотығу дәрежесі оның периодтық жүйедегі орналасқан тобының нөміріне тең болады. Ең төменгі тотығу дәрежесі элемент атомы тұрақты сегіз электронды қабат ns2np6 құру үшін жетпейтін электронның санымен анықталады.

Мышьяк – селен – VIА, бром – VIIА топтарында орналасқан және олардың сыртқы энергетикалық деңгейінің құрылысы мынадай: Осыған байланысты анықталған тотығу дәрежелерді және қосылыстарының формуласы 3 кестеде келтірілген.

 

3-кесте

 

Элемент Тотығу дәрежесі Қосылыстарды  
жоғарғы төменгі   
As Se Br +5 +6 +7 -3 -2 -1 H3AsO4, H3As SeO3, Na2Se HВrO4, KBr

 

3 мысал. Атомдағы -энергетикалық деңгейше электрондарға толғаннан кейін келесі электрон қайсы деңгейшеге орналасады.

Шешуі:

Клечковский ережесіне сәйкес 4р-, 3d- және 5s-деңгейшелерге n+ℓ мәндерін анықтап көрейік. 4р-деңгейшеде n=4, ℓ=1, тең, 4+1=5-тең; 3d-деңгейшеде n=3, ℓ=2, тең, 3+2=5; 5s –деңгейшеде n=5, ℓ=0, 4+1=5 тең.

Клечковкийдің ережесіне сәйкес n+ℓ-қосындысы тең болса электрондар басты кванттық саны кіші деңгейшеге орналасады, яғни ең алдымен 4р-деңгейшеден бұрын 3d-деңгейшеге 10 электрон, одан кейін 4р-деңгейшеге 6 электрон орналасқаннан кейін электрон 5s-деңгейшеге орналасады.

4 мысал. Басты кванттық саны n=4 болатын элемент атомының энергетикалық деңгейшелеріне орналасатын электрондардың максимальды саны нешеге тең?

Шешуі:

Электронардың энергетикалық деңгейдегі максимальды санын мына формуламен анықтайды:

 

N=2n2,

 

мұнда N – электрондардың саны; n – бас кванттық санның мәні.

Электрондардың энергетикалық деңгейлерге орналасқан ретін қарастырсақ 32 электронның әр энергетикалық деңгейдегі санын көре аламыз:

5 мысал. Al3+ және Cl- иондарына қандай электрондық формула сәйкес келеді және неше электроннан бар.

Шешуі:Алюминий және хлор атомдарының электрондық формуласы:

 

Алюминий атомы үш электрон беріп +3 тотығу дәрежесіндегі ионға айналады, оның электрондық формуласы:

 

Аl3+ 1s22s22р6 – ионда 10 электрон бар.

 

Хлор атомы бар электрон қосып алып – 1 тотығу дәрежесіндегі ионға айналады, оның электрондық формуласы:

 

Сl -1s22s22р6 3s23р6 – ионда 19 электрон бар.

Предыдущая статья:Зат массасының сақталу заңы Следующая статья:ЖӘНЕ МОЛЕКУЛА ҚҰРЛЫСЫ. МОЛЕКУЛА АРАЛЫҚ ӨЗАРА ӘРЕКЕТТЕСУ.
page speed (0.0171 sec, direct)