Всего на сайте:
183 тыс. 477 статей

Главная | Биология, Зоология, Анатомия

Курстук иш  Просмотрен 138

Курстук иш

 

Предмети:Кишинин жана жаныбарлардын физиологиясы

Тема:

Аткарган:

Текшерген: Сагынбаева Гүлзада Авазбековна

Рецензент: Илиязов Жоодар Искендерович

Адистиги: Биология

Тайпасы: Б-13К-2

Ош-2016.

 

 

ǀ бап Кандын организмдеги орчундуу кызматтары жана өндүрүлүшү

1. Киришүү

Сиз да кошо, бүт адамдар дүйнөгө келээрден мурда эне курсагында узун тогуз айды өткөрүшөт. Адам бул этаптын башында эне курсагында өрчүп баштаган кичинекей бир клетка тобунан гана турат... 22-күнү бир буурчактан (фасольдон) да кичинекей болот. Бир күнү ошол топтун так ортосу жагында кичинекей бир түймөк бир буйрук алып, бир заматта согуп баштайт. Денедеги бүт клеткалар тынч болот, бирок ал тынымсыз кыймылдап, эч токтобойт. Эч качан «бир саамга токтоп эс алуу муктаждыгын» сезбейт. Арадан ондогон жылдар өтүп «токто» деген буйрукту ала турган күнгө чейин. Бул мөөнөт болсо – адамдын өмүрү. Сиз эми 3 жумалык болуп эне курсагында жаткан кезиңизде согуп баштаган бул кемчиликсиз насостун, б.а. жүрөктүн өтө маанилүү бир милдети бар. Дененин ичинде кандын айланышын камсыз кылуу; башкача айтканда сизди түзгөн жана сиз сыяктуу «тирүү жандыктар» болгон болжол менен 100 триллион клеткага жашоо берүү; ал клеткалардын дем алып-чыгарышын жана азыктанышын камсыз кылуу, аларды тазалоо, оорулардан айыктыруу жана аларды душмандардан коргоо... Сизге жашоо берүүчү бул системанын пайда болушу үчүн сиз эмне кылдыңыз? Сиз мындай системага ээ болуу үчүн эч нерсе кылган жоксуз, себеби али дүйнөгө көздөрүңүздү ача электе сиз үчүн даярдалган бир системанын ичинде жашап баштадыңыз. Сиздин денеңиз кемчиликсиз кылып сиз үчүн даярдалды.

Мисалы, айланаңызды тунук көрө алышыңыз үчүн кемчиликсиз бир жуп көз жаратылды. Сырттагы абага али жолуга элегиңизде, белгилүү аралыктар менен дем алышыңызды камсыздай турган дем алуу системаңыз сиз эне курсагында жаткан кезиңизде эле пайда болду. Ар кандай азыктарды сиңире ала турган бир тамак сиңирүү системасы, сизге гана тиешелүү манжа издери бар манжалар жана колдор, көздөрүңүздү жат заттардан коргой турган көз ирмөөчтөрү менен кирпиктер, жана ушул сыяктуу көптөгөн орган жана өзгөчөлүктөр менен дүйнөгө келдиңиз. Тездик менен бир нерсе жакындап келе жатканда автоматтык түрдө (өзүнөн-өзү) көзүңүздү ирмеп көздөрүңүздү коргой турган рефлекс жана ушул сыяктуу дагы көптөгөн «коргоо чаралары», сиз эч нерсени биле электе, көрүлдү жана денеңизге жайгаштырылды. Буларга ээ болушуңуз үчүн эч качан сизден бир эмгек талап кылынган жок. Сизге жашоо берген жүрөк жана ал кыймылдаткан кан айлануу системасы да – мына ушул кемчиликсиз системанын бир бөлүгү. Жүрөк насостоп айдаган «кан» аттуу кереметтүү суюктук кыймылдап баштаган учурдан баштап денеңиздеги дээрлик бүт клеткаларга «жашоо» жеткирет. Кан көзүңүздөн бутуңуздун манжаларына чейин ар бир чекитти кыдырган кемчиликсиз бир тармак менен бүт денеңизди каптайт. Сиз чоңойосуз, ал өнүгөт. Сиз ооруйсуз, сизди ал коргойт. Жашашыңыз үчүн клеткаларыңыздын азыктанышын ал камсыз кылат. Денеңизди ал тазалайт. Эң негизгиси, сизди жашата турган кычкылтекти дененин ар бир клеткасына жеткирүү кызматы анын мойнунда. Денеңизде айланган бул суюктук, б.а.
кан – өзгөчө бир белек-жакшылык, чоң бир керемет.

 

2. Кан- теңдешсиз жашоо суюктугу катары

Өзүңүздү күзгүдөн бир караңыз. Жүзүңүз менен денеңиздин 2 миллиметр эле астында, өтө чоң бир ылдамдык жана басым менен агып жаткан кызыл суюктуктун бар экенин сезе алып жатасызбы? Миңдеген километрлик кереметтүү бир тамыр тармагынын, канды бир канча метр бийиктикке чачырата алаарлык зор бир күч менен насостоп айдаган жүрөктүн согуп жатканын байкап жатасызбы?

Жок, күзгүдөгү сүрөттөлүшүңүздө бул кереметтүү кыймылдардан эч нерсе сезилбейт. Сиз өтө бейпил өмүрүңүздү улантып жатканда, ал тургай, түнкүсүн уктап жатканыңызда да бул кыймылдар эч токтоосуз улана берет. Жүрөк чоң бир күч менен жана бийик үн менен канды насостойт, кан болсо чоң ылдамдык менен жана катуу үн чыгарып агат. Булардын баарын байкабашыңыздын себеби болсо – сиз үчүн атайын жаратылган жука териңиз. Сизге астындагы бул кереметтүү кыймылдарды жашырып, тартиптүү, сулуу жана бейпил бир көрүнүш тартуулайт.

Кан, жүрөк жана тамыр тармагынан турган жана денеңиздин ичинде өмүрүңүз бою эч кемчиликсиз иштеген бул система «кан айлануу» деп аталат.

Кан денеде бир жагынан, ташуучулук, экинчи жагынан көзөмөлчүлүк кылат. Дененин ичинде тынымсыз айланып турат жана ал сапары учурунда дайыма сөзсүз жасай турган бир иш бар:

- Кан денедеги байланыш кызматын дээрлик толугу менен аркалайт.

- Клеткалар жана натыйжана дене энергия ала алышы үчүн керектүү чийки заттар кандын ичинде жеткирилет.

- Дененин температурасын бир кондиционер сыяктуу жөнгө салат. Дене температурабыз кандын урматында дайыма бирдей кармалат.

- Кан айлануу учурунда ичиндеги иммундук мүчөлөр дайыма кызматта болушат. Денеге кириши мүмкүн болгон микропторго каршы дайыма даяр турушат.

- Кан денени азыктандыруу ишин да аркалайт. Азыктар бүт клеткаларга кан аркылуу таратылат.

- Калдыктарды (таштандыларды) жана ууларды чогултуп ташый турган бир канализация системасы катары да кызмат аткарат.

- Кан бир оңдоо (ремонттоо) мүчөсүн да ичинде алып жүрөт. Тамырларда пайда болгон айрык менен жабыркоолор ушул оңдоо мүчөсү тарабынан заматта аныкталып, оңдолот. Ушунчалык ар түрдүү жана өтө керектүү иштерди ийгиликтүү жасаган бул механизм кантип иштейт? Бул система кандай бөлүктөрдөн турат? Бүт бул бөлүктөр менен айлануу тармагын гармониялуу кылган эмне? Кандагы кайсы молекула кайсы кызматты аткарат? Кызматын кантип орундатат жана кантип ишке киришет? Кайдан буйрук алат жана кантип уюштурулат?

Албетте, булардын баары – бир аздан соң жооптору терең карала турган өтө маанилүү суроолор. Жана бул суроолор бизди бүт жашообузду кызыктырган өтө маанилүү бир чындыкка алып барат: денебиз кокустуктар натыйжасында пайда болгон эмес.

Эң майда детальдарына чейин пландалган жана өтө кылдаттык менен калыпка салынган бир денебиз бар.

Кызматтары жөнүндө кенениреек...

1. Ташыгыч

Денеңизге керектүү ар кандай заттар кан аркылуу тиешелүү органдарга жеткирилет. Глюкоза, аминокислота, витамин, минерал сыяктуу азыктар жана эң негизгиси кычкылтек булардын кээ бирлери. Мындан тышкары, кан клеткалардын калдыктарын чогултуучу бир акыр-чикир чогулткуч сыяктуу. Денедеги болжол менен 100 триллион клетканын ар биринин күнүмдүк жасаган иштеринин натыйжасында кээ бир калдыктар пайда болот. Көмүр кычкыл газы, заара (мочевина) сыяктуу денеге зыяндуу болгон мындай калдыктарды клеткалардан бөлүп, денеден сыртка чыгаруу да кан аркылуу жүрөт. Кан калдыктарды бөйрөктөргө жеткирип, ал заттар бөйрөктөрдө тазаланат. Клеткаларда чыгарылган уулуу көмүр кычкыл газы болсо кайра эле кан тарабынан өпкөгө жеткирилип, ал жерден денеден сыртка чыгарылат.Бул процесстерди болсо аң-сезими жок кан клеткалары жасайт. Бирок ал клеткалар өтө акылмандык менен кандагы калдыктарды жана пайдалуу заттарды бир-биринен айырмалашат, жана кайсынысынын каерге калтырылаарын өтө жакшы билишет. Мисалы, эч качан уулуу газдарды бөйрөктөргө же калдык заттарды өпкөгө алып барышпайт. Же азыкка муктаж болгон бир органга калдыктарды алып барышпайт. Албетте, мындай жаңылыштык ал адамдын өлүмүнө да себеп боло турганчалык чоң бир ката болмок. Кан клеткаларынын эч адашпай, жаңылбай жана ката кетирбей, өтө акылмандык менен өз кызматтарын орундатышы алардын бирөө тарабынан башкарылып тураарын жана бирөө тарабынан уюштурулганын көрсөтөт. Муну адам өзү кылган эмес жана кылышы да мүмкүн эмес. Себеби адам бул процесстердин эч бирин билбей өмүр сүрөт. Бирок кан айлануу системасы ошондо да эч кемчиликсиз иштей берет.

Предыдущая статья:Как записать своё видео? Следующая статья:Аскерлерди ташуу
page speed (0.0163 sec, direct)