Всего на сайте:
183 тыс. 477 статей

Главная | Биология, Зоология, Анатомия

Кишинин жана жаныбарлардын физиологиясы  Просмотрен 46

Курстук иш

Предмети:Кишинин жана жаныбарлардын физиологиясы

Тема:

Аткарган:Урматбек кызы Айзат

Текшерген: Сагынбаева Гүлзада Авазбековна

Адистиги:Биология

Тайпасы: Б-13К-2

Ош-2016

 

Киришүү

Бекем бир курулуш: скелет системасы

Азыр бир жерде отурган же жаткан болушуңуз керек. Колуңуздагы бул китепти окуп бүткөн соң балким өйдө туруп басасыз же балким ийилип жерден бир нерселерди аласыз же болбосо китеп койгучтун үстүңкү текчесине созулуп колуңуздагы китепти ал жерге койосуз. Буларды кылып жатканда, бир тараптан манжаларыңыз менен бекем кармаган кружкаңыздагы чайыңызды да ууртап жатышыңыз мүмкүн. Бирок кандай абалда бул саптарды окуп жатпаңыз же кайсы жумушту кылып жатпаңыз, бүт кыймыл-аракеттериңиз үчүн сөөктөрүңүз менен сөөктөрдөн түзүлгөн күчтүү скелет системасына карыздарсыз. Эгер сөөктөр менен скелетиңиз болбогондо, буларды окуй алмак эмессиз, ордуңуздан туруп кыймылдоо, чуркоо, басуу мындай турсун, колуңузду да кыймылдата алмак эмессиз. Себеби денеңиз ичи бош бир кап же бир эт жыйындысы сымал жерге жайылмак. Органдарыңыз өз салмагыңыздын астында эзилип, бир канча секундада көз жуммаксыз.

Күнүмдүк жашоодо эч ойлонбой жасаган жана өтө жөнөкөй деп айтууга боло турган кыймыл-аракеттерди да сөөктөрүбүздүн функционалдуу түзүлүшү себептүү жасайбыз. Мисалы бул китепти окуп жатканда эмнелерди кылганыңызды бир ойлонолу. Бул бетти окуу үчүн мурдакы бетти барактадыңыз. Ал үчүн алгач сөөмөйүңүз же ортон колуңуз иштеди. Баш бармагыңыз да көмөк көрсөттү. Сөөмөйүңүздү түзгөн үч бөлүк сөөк катары менен ийилди. Ошол эле учурда баш бармагыңызды түзгөн эки бөлүк сөөк өйдө көтөрүлүп бетти барактады. Ошондой эле колуңуз уланган билек сөөгү менен колуңуздун башка сөөктөрү ар кандай бурчта ийилишти. Албетте, кол сөөктөрү да баракты көздөй колуңузду созгонго көмөк көрсөтүштү. Кыскасы, балким сиз эч байкабаган бир механизм, сизге эч байкатпастан, сиз үчүн көптөгөн процесстерди бир учурда жасашы натыйжасында бул китепти окуп баштадыңыз жана бул беттерди да барактап жатасыз.

Күлүү, чуркоо, басуу, отуруу, туруу, тик туруу, жатуу, бир нерсе жазуу... Ар бир адам бул иштерди сөөктөрү урматында жасайт. Сөөктөрү урматында басат, жана ошолор себептүү тик турат, жатат, күлөт, сөөктөрү урматында тамак жейт... Адам денесинин чатыры 206 даана катуу бөлүктүн жыйындысынан турат. Ал бөлүктөр куруп-бузмай баш катырма оюндун бөлүктөрү сыяктуу бир-бирине толук туура келет жана белгилүү учтарынан бир-бирине карматылган.

 

 

A Component Structure: The Skeleton

Although there are 206 bones in the adult body, that number rises as high as 350 in children. Most of these bones fuse together in early adolescence, however, and the number of bones falls to 206.

Bones represent some 20% of the weight of the human body. In other words, an 80-kilogram (176-pound) human being carries 16 kilograms (35 pounds) of bone. To put it the other way, this 16-kilogram (35-pound) skeleton carries an 80-kilogram (176-pound) body, holds it up and moves it. This resilience is just one of the skeleton’s amazing features.
Bones’ most important attribute is the way they allow you to perform various movements. For many years now, there have been attempts to adapt this attribute to machines and robots, with only very limited results.

Сөөктөрдүн түзүлүшү.

Дээрлик бүт сөөктөрдө, өзгөчө денедеги узун сөөктөрдө эки түрдүү түзүлүш болот. Сөөктүн тулку бою тыгыз сөөк кыртышынан турса, учтары ичке бир сөөк катмарынан, көңдөйлүү сөөк түзүлүшүнөн турат. Негизи мындай түзүлүш сөөктөрдүн өз функциясын аткарышы жагынан өтө маанилүү. Себеби сөөк ушундай дизайнда болгондо гана күчтүү басым астында калбастан кыймылдай алат жана ага жүктөлгөн салмак менен чыңалуу сөөктүн тулку боюнан муундарга өткөрүлөт. Эгер бүт тарабы бирдей түзүлүштө болгондо, сөөктөрдө ийкемдүүлүк жана бекемдик сыяктуу касиеттер болмок эмес.

Сөөк кыртышы сөөк клеткалары менен ал клеткалар чыгарган айланадагы ара заттар турат. Сөөк кыртышында үч түрдүү клетка болот. Сөөктөрдү жасоодо роль ойногон жана аны формага келтирген, сөөк ичиндеги боштуктарды түзгөн жана ал боштуктарды бир-бирине улап, байланышты камсыз кылган, баары ошол клеткалар.

Сөөктүн ички түзүлүшү (Сөөктөрдү чыдамкай кылган түзүлүш).

1. External lamella
2. Bone cell
3. Middle lamellae

4. Renal pelvis
5. Periost

 

Сөөктүн ички түзүлүшү чыдамкайлыгы себептүү бир микроскопиялык керемет. Денеде өтө чоң аянтты ээлеп, өтө маанилүү функцияларды аткарган скелеттин ушунчалык жеңил, бирок ошончолук чыдамкай болушунун сыры сөөктөрдүн түзүлүшүндө катылган. Илимпоздор бир «архитектура керемети» деп атаган сөөктөрдүн ичи өтө таң калыштуу бир долбоорго ээ. Ал тургай, инженерлер жыйырманчы кылымдын экинчи жарымында куруу өтө кыйын, узун жана чыгымдуу болгон бийик имарат, көпүрө сыяктуу чоң, бийик курулуштар үчүн сөөктүн түзүлүшүнө окшош бир ыкма иштеп чыгышты. Капас (тор) системасы деп аталган бул ыкма боюнча, курулуштун көтөргүч бөлүктөрү бир блок эмес, бир-биринин ичинен өткөн капас (тор) формасындагы чыбыктардан турат. Компьютерлер гана жасай алган татаал эсептөөлөр менен сөөктөрдүн долбоорундагы бул ыкма колдонулуп, чоң көпүрөлөр жана өнөр-жай имараттары алда канча бекем кылып жана бир топ арзанга курулду.

Бирок бул жерде унутпаш керек болгон өтө маанилүү бир жагдай бар.

Сөөктүн ичиндеги система бул имараттардын курулушунда колдонулган ыкмадан бир топ комплекстүү. Сөөктөр бир-бирине карама-каршыдай көрүнгөн эки өзгөчөлүктү бирдей камтыйт. Бекемдик жана жеңилдик... Инженерлер курган имараттар болсо колдонулган материалдардан улам бир учурда бул эки өзгөчөлүктү камтый албайт. Сөөктөрдөгү көңдөйлүү жана боштуктуу түзүлүш болсо анын жеңил болушуна себеп болот. Бирок ошол эле учурда сөөктөр өтө бекем жана чыдамкай.

Сөөктүн түзүлүшүндөгү жеңилдик менен бекемдик критерийлерине дагы бир жолу басым жасоо туура болот. Себеби бул эки касиеттин чогуу болушу адамга өтө чоң жеңилдиктерди берет жана эгер мындай болбосо адамдын өлүмүнө себеп болушу мүмкүн эле. Сөөктөр бул касиеттердин бирөөсүнө эле ээ болгондо, мисалы бекем болуп, бирок оор болгондо, бүт скелет адам көтөрө алган салмактан бир топ жогору болмок. Андай салмактан улам адамдын кыймыл мүмкүнчүлүгү азайып, күнүмдүк жашоосу өтө чектелип калмак. Мындан тышкары, катуулук жана морттуктан улам кичине эле соккуда сөөктөр сынмак же жарака кетмек.

Тескерисинче, сөөктөр жеңил болуп, бирок катуу болбогондо, анда дене азыркыдай болбой, гель абалындагы бир тери массасына окшомок. Анда мээ, жүрөк сыяктуу өтө маанилүү көптөгөн органдар дайыма кооптуулукка кабылмак.

Мындан тышкары, адам денесиндеги сөөктөр жайгашкан ордуна жараша ар кандай касиетте болушат. Бүт сөөктөр ийкемдүү жана чыдамкай, бирок булардын деңгээли ар кандай болот. Мисалы, көкүрөктө жүрөк жана өпкө сыяктуу өтө маанилүү органдарды коргой турганчалык бекем болгон сөөктөр, ошол эле учурда тынымсыз өпкөлөргө аба толуп-кайра чыгып турушуна мүмкүнчүлүк бере турган кеңейүү жана кысылуу жөндөмүнө да ээ. Эгер өпкөнү коргогон көкүрөк сөөктөрү баш сөөгүндөй катуу сөөктөрдөн турганда, дем алмак дээрлик мүмкүн болбой калмак жана өпкө ар дем алганда катуу сөөктөр арасында кысылып калмак. Бул жерге чейин айтылган өзгөчөлүктөрүнөн да көрүнүп тургандай, сөөктөрдөгү бир эле өзгөчөлүктүн терең изилдениши да адамдын алдына көптөгөн жаратуу кереметин чыгарууда. Бирок сөөктөрдөгү өзгөчө түзүлүштөр булар менен эле чектелбейт.

The internal “cage” structure in bones is an inspiration for engineers. Thanks to construction techniques developed to resemble the structure of bones, far more resistant and economical structures can be built.

Кыймыл аракеттин пайда болушуш (кантип кыймылдайбыз?)

Бир адам кыймылдай алышы үчүн скелет системасынан тышкары, бир булчуң системасы да керек. Скелетти түзгөн бүт сөөктөр булчуңдарга уланган. Булчуң жыйрылганда сөөктөрдү тартып, аларды кыймылдатат. Натыйжада булчуң менен сөөктөр чогуу иштеп, басышыбызга, отурушубузга, турушубузга жана дагы көптөгөн кыймылдарды жасашыбызга шарт түзөт. Кайра күнүмдүк жашооңузда жасаган кыймылдарыңыздан мисал келтирели.

Курсагыңыз ачты жана тамак жеш үчүн колуңузду оозуңузга алып бардыңыз, сизди чакырган кишини кароо үчүн артыңызга бурулдуңуз, колуңуздагы китеп жерге түштү, алуу үчүн ийилдиңиз, эрте менен саатыңыздын коңгуроосу иштеди, өйдө болуп, коңгуроону өчүрүү үчүн созулдуңуз. Бир адам күнүмдүк жашоосунда денесин колдонуп бул кыймылдарды жана ушуга окшогондорду сансыз жолу кайталайт. Жана бүт мындай кыймылдар учурунда булчуңдары менен сөөктөрүн чогуу колдонот. Тагыраак айтканда, бир адам булчуң-скелет системасынын бир-бири менен координациялуу иштеши натыйжасында гана баса алат, сүйлөй алат, тамак жей алат, отура алат, жата алат...

Кыймылдашыбызга шарт түзгөн булчуң системабыз сөөктөрдүн түзүлүшү менен функцияларын, ошол сыяктуу сөөктөр да булчуңдарыбызды өтө жакшы таанып, бир-биринин «тилин түшүнүшөт». Отургубуз келгенде тизенин муунунан бүгүлүшү менен бирге буттун булчуңдары да кыймылга келип жыйрылат. Биз натыйжада эч кыйынчылыксыз отуруп, турабыз. Булчуң сөөктү эң ыңгайлуу орогондуктан, булчуң жыйрылышы үчүн керектүү бүт шарттар эң ыңгайлуу даярдалган болот. Булчуң да сөөктөн сыйрылып кетпейт, сөөк да булчуңду айрып салбайт. Бир-биринен толук айырмаланган бул эки кыртыш, эки башка комплекстүү система бир-бири менен кемчиликсиз кызматташтыкта болушат.

Thanks to the perfect structure in the skeleton, you can move in a variety of ways. On the left is shown the form assumed by the knee during bending and stretching; and below, the way the palm turns around the forearm axis and folds in on itself.

 

Бул кызматташтык кантип пайда болгон? Адам денесиндеги бир аздан соң тереңирээк карала турган бул кемчиликсиз системалар кантип пайда болгон?

Эң биринчиден, бир адамдын өтө маанилүү функцияларын аткара алышы үчүн толугу менен бар болушу, б.а. бир заматта пайда болушу керек экени анык. Ошондуктан дене системаларынын убакыттын өтүшү менен, ар кандай кокустуктар натыйжасында өзүнөн-өзү келип чыккан болушу мүмкүн эмес. Мындан тышкары, булчуң же сөөк сыяктуу кыртыштардын кабардар болуу, билүү, болжолдоо, кызматташтыкка баруу сыяктуу касиеттерге ээ боло албашы анык.

Thanks to our mobile joints, we experience no difficulty and feel no pain in moving, because our joints possess a special creation. There is a space between the joints, filled with fluid that serves to lubricate the joints and prevents the bones from wearing down. Allah has no partners in creation.

A. KNEE JOINT
B. SECTION OF KNEE JOINT

1. Thigh bone
2. Kneecap
3. Head of Pelvic bone

4. Tibia
5. Pelvic bone

Предыдущая статья:СЛОВАРЬ УПОТРЕБЛЯЕМЫХ ТЕРМИНОВ Следующая статья:Майлоо системасы
page speed (0.0158 sec, direct)